Jakie dokumenty są potrzebne do uzyskania zadośćuczynienia i odszkodowania za represje?

powrót do pozostałych wpisów

data publikacji: 19 lutego 2026

Odszkodowanie i zadośćuczynienie to bardzo istotny i delikatny temat, który w wielu polskich rodzinach wciąż jest przemilczany lub zupełnie nieznany. W tym artykule przybliżymy, czym są odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje komunistyczne (lata 1944–1989) oraz jakie dokumenty są niezbędne, aby je uzyskać.

Czym jest odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje?

Odszkodowanie i zadośćuczynienie to dwa różne świadczenia, które mogą dotyczyć tej samej krzywdy – represji. Można je otrzymać w ramach jednego postępowania, jednak każde przyznawane jest za coś innego.

Odszkodowanie to rekompensata finansowa za straty materialne, takie jak straty finansowe, brak możliwości zarabiania czy utracony majątek w czasie trwania represji lub z ich powodu.
Zadośćuczynienie to pieniężna forma rekompensaty za krzywdy niematerialne, takie jak cierpienie, utrata zdrowia fizycznego i psychicznego czy straty moralne.

Co istotne, oba te świadczenia można dostać jednocześnie, jednak każde z nich przyznawane jest na innej podstawie i ma inną wysokość.

Zarówno odszkodowanie, jak i zadośćuczynienie mogą przysługiwać osobie represjonowanej. W razie jej śmierci uprawnienie przechodzi na małżonka, dzieci oraz rodziców.

Jak otrzymać odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje?

Aby otrzymać zadośćuczynienie i odszkodowanie za represje komunistyczne, w wielu sprawach trzeba najpierw złożyć do właściwego sądu wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego w latach 1944–1989 (potocznie mówi się czasem o „unieważnieniu wyroku”). Dopiero po uzyskaniu takiego postanowienia można dochodzić świadczeń.

Jeżeli w danej sprawie nie było orzeczenia, a represje polegały np. na pozbawieniu wolności bez wyroku albo miały inną formę przewidzianą w ustawie, w niektórych sytuacjach możliwe jest przejście bezpośrednio do dochodzenia roszczeń – dlatego zawsze warto zacząć od analizy historii i dokumentów.

Jeśli orzeczenie zapadło, należy je w pierwszej kolejności „usunąć” z obrotu prawnego poprzez postępowanie o stwierdzenie nieważności, a następnie w terminie do 10 lat od uprawomocnienia się postanowienia wystąpić o odszkodowanie i zadośćuczynienie.

Złożony wniosek musi zawierać wszelkie niezbędne informacje, które potwierdzą prowadzoną działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, opiszą skalę poniesionych strat i uargumentują podstawę wniosku. Następnie pełnomocnik osoby represjonowanej lub jej rodziny może reprezentować wnioskodawcę w sądzie.

Wygrany proces pozwala uzyskać należne świadczenia, a także oczyścić się z dawnych, niesłusznych zarzutów i otrzymać oficjalne potwierdzenie tego, że prowadzona działalność była aktem patriotyzmu i nie zasłużyła na represje.

Jakie dokumenty są potrzebne?

Wniosek składany do sądu musi być kompletny. Powinien zawierać dokumentację i dowody, które potwierdzą działalność niepodległościową i doznane represje. Taką dokumentacją mogą być na przykład:

• listy z więzienia, zesłania czy innego miejsca odosobnienia,
• pamiętniki i wspomnienia opisujące represje,
• zeznania świadków,
• dokumenty z archiwów państwowych (w tym akta sprawy) lub prywatnych zbiorów historycznych,
• stare fotografie dokumentujące represje,
• dokumentacja medyczna potwierdzająca uszczerbek na zdrowiu wynikający z represji.

Oprócz dowodów bardzo ważne jest też dostarczenie dokumentacji potwierdzającej pokrewieństwo, jeśli o świadczenia stara się rodzina osoby represjonowanej (np. akt małżeństwa, akty urodzenia, akt zgonu).

Warto pamiętać, że brak dokumentów „w domu” nie przekreśla sprawy. Część materiałów można odnaleźć w archiwach, a historię da się często odtworzyć na podstawie różnych dowodów.

Co musisz zrobić?

Zgłoś się do Fundacji Za Wolność i opowiedz swoją historię. Pomożemy Ci przejść przez całą procedurę i uzyskać należne odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje z lat 1944–1989.